Sposoby wyłączenia stosowania przepisów o niedostatecznej kapitalizacji

Wyłączenie stosowania przepisów o niedostatecznej kapitalizacji może wystąpić również w przypadku zmiany statusu pożyczkodawcy jako udziałowca (akcjonariusza) spółki – pożyczkobiorcy. Wnioski takie wywieść można z wyroku NSA z dnia 11 września 2015 r. (II FSK 1842/13) oraz wyroku NSA z dnia 17 września 2015 r. (II FSK 1849/13). W obydwu wymienionych wyrokach istota problemu sprowadzała się do odpowiedzi na pytanie, czy przepisy ustawy o CIT dotyczące tzw. niedostatecznej kapitalizacji znajdą zastosowanie w odniesieniu do odsetek od pożyczek udzielonych przez podmiot będący w dniu udzielenia tych pożyczek tzw. udziałowcem kwalifikowanym, jeżeli przed dniem spłaty tych odsetek pożyczkodawca zbył udziały (akcje) posiadane w spółce – pożyczkobiorcy, stając się wskutek zbycia tych udziałów pożyczkodawcą niekwalifikowanym. Udzielając odpowiedzi na tak postawione pytanie NSA uznał, że o zastosowaniu przepisów art. 16 ust. 1 pkt 60 ustawy o CIT decyduje status pożyczkodawcy w momencie zawarcia umowy pożyczki. Jeżeli zatem w dniu zawarcia umowy pożyczki, pożyczkodawca posiadał udziały (akcje) w spółce będącej pożyczkobiorcą, w wysokości co najmniej 25% w przeliczeniu na prawa głosu, wówczas następujące po dniu zawarcia umowy pożyczki zbycie udziałów (akcji) posiadanych przez pożyczkodawcę poniżej wskazanego wyżej poziomu, nie ma wpływu na obowiązek stosowania do udzielonej przez niego pożyczki przepisu art. 16 ust. 1 pkt 60 ustawy o CIT. Zatem pomimo tego, że na dzień zapłaty odsetek od pożyczki, pożyczkodawca nie jest już udziałowcem (akcjonariuszem) kwalifikowanym w odniesieniu do spółki – pożyczkobiorcy, to ograniczenie wynikające z przepisu art. 16 ust. 1 pkt 60 ustawy o CIT znajdzie zastosowanie. Należy przy tym zauważyć, że w wyroku dnia 11 września 2015 r. (II FSK 1842/13) NSA poczynił w tym miejscu istotne zastrzeżenie, w myśl którego „późniejsze zbycie udziałów może mieć znaczenie przy określeniu wielkości zadłużenia pożyczkobiorcy w dacie spłaty pożyczki, co ma z kolei zasadnicze znaczenie dla ustalenia, w jakiej części pożyczka przekracza krytyczną wielkość zadłużenia, a w konsekwencji – jaka część spłaconych odsetek nie zostanie uznana za koszt uzyskania przychodów.” Innymi słowy, wartość nominalna pożyczki udzielonej przez udziałowca (akcjonariusza), który przed dniem zapłaty odsetek od tej pożyczki przestał być udziałowcem (akcjonariuszem) kwalifikowanym, nie wpłynie na wysokość zadłużenia spółki – pożyczkobiorcy, które to zadłużenie jest jednym z elementów służącym obliczeniu wartości odsetek niestanowiących kosztów uzyskania przychodów.

Jak się wydaje, z tez wynikających z przytoczonych powyżej wyroków wywodzić można dalsze wnioski. Skoro status pożyczkodawcy jako udziałowca (akcjonariusza) kwalifikowanego należy oceniać według stanu na dzień zawarcia umowy pożyczki, to zasadną wydaje się teza, że udzielenie pożyczki przez podmiot niebędący udziałowcem (akcjonariuszem) kwalifikowanym w dniu zawarcia tej umowy pożyczki wyklucza stosowanie art. 16 ust. 1 pkt 60 ustawy o CIT w odniesieniu do odsetek od tej pożyczki, nawet wtedy, gdyby po dniu udzielenia tej pożyczki, a przed dniem zapłaty odsetek od niej, pożyczkodawca nabył udziały (akcje) spółki – pożyczkobiorcy wskutek czego stałby się udziałowcem (akcjonariuszem) kwalifikowanym. W tym przypadku, zadłużenie z tytułu tej pożyczki wpływać mogłoby jednak na globalną kwotę zadłużenia wobec kwalifikowanych udziałowców (akcjonariuszy) spółki – pożyczkodawcy, które powinno zostać uwzględnione w przypadku pożyczki np. udzielonej przez innego udziałowca (akcjonariusza) kwalifikowanego, do której art. 16 ust. 1 pkt 60 ustawy o CIT miałby zastosowanie.

Wydaje się, że analogiczne do powyższego rozumowanie należy zastosować w przypadku zmiany wierzyciela – pożyczkodawcy, dokonanej np. w drodze cesji wierzytelności pożyczkowej. Jeżeli zatem w dacie zawarcia umowy pożyczki, pożyczkodawca byłby podmiotem nieposiadającym jakichkolwiek udziałów (akcji) w spółce – pożyczkobiorcy, zaś przed dniem zapłaty odsetek od tej pożyczki nastąpiłaby zmiana wierzyciela pożyczkowego na podmiot spełniający przesłanki udziałowca (akcjonariusza) kwalifikowanego, to przepis art. 16 ust. 1 pkt 60 ustawy o CIT nie powinien znaleźć zastosowania do odsetek wypłacanych na rzecz tego nowego wierzyciela. Nowy wierzyciel nie mógłby bowiem zostać uznany za podmiot, który udzielił pożyczki, a zatem sytuacja faktyczna ukształtowana po zmianie wierzyciela nie byłaby objęta hipotezą normy wynikającej z art. 16 ust. 1 pkt 60 ustawy o CIT. Wniosek taki wywieść można również z wyroku WSA w Opolu z dnia 4 lutego 2015 r. (I SA/Op 649/14).

Pomimo tego, że powyższe wyroki wydane zostały w oparciu o stan prawny obowiązujący przed 1 stycznia 2015 r., to należy uznać, że również obecnie są one aktualne. Zmiana treści art. 16 ust. 1 pkt 60 ustawy o CIT nie wpłynęła bowiem na moment, w którym należy weryfikować wystąpienie pierwszej przesłanki stosowania wskazanego przepisu, czyli momentu zawarcia umowy pożyczki, który służy ustaleniu, czy pożyczka została udzielona przez tzw. podmiot kwalifikowany. Zmianie uległ natomiast moment, na który następuje ustalenie proporcji zadłużenia spółki – pożyczkobiorcy względem tzw. podmiotów kwalifikowanych, przekraczającego wartość kapitału własnego tej spółki, w stosunku do całkowitej kwoty tego zadłużenia. Dotychczas proporcję tą (również odmiennie ustalaną przed 1 stycznia 2015 r. – co nie ma wpływu na niniejszy tok rozważań) obliczano na dzień zapłaty odsetek od pożyczki objętej niedostateczną kapitalizacją. Obecnie, czyli po 1 stycznia 2015 r. momentem obliczenia tej proporcji jest ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc zapłaty odsetek od pożyczki.

Paweł Wójciak
20.04.2016 r.